"ضرب‌المثل ترکمنی"
 
"ییلینگ گِلِه‌نی نوروز دان بللی"
 
نوروز فرا رسیدن سال نو را نوید می‌دهد.
 
این ضرب‌المثل نشانگر اهمیت والای عید نوروز در بین ترکمن‌هاست.
 
نوروز، رسم و آئینی کهن و از دوران پیش از تاریخ در میان مردم ایران منجمله ترکمن‌ها نیز شناخته شده بود. نوروز با طلوع خورشید در نخستین روز بهاری آغاز و به عنوان"تأزه ییل" جشن گرفته می‌شده است. جشن‌ها و اعیاد در بین ترکمن‌ها به مناسبت‌های گوناگون از ویژگیهای خاصی برخوردارند و می‌توان آنها را به چند دسته تقسیم کرد :. 1ـ اعیاد تاریخی مانند عید نوروز 2ـ اعیاد دینی و مذهبی مانند عید قربان، عید فطر، میلاد رسول‌الله (ص) که در آن به ضیافت و مولودخوانی می‌پردازند، جشن"آق آش" به هنگام رسیدن به سن مبارک پیامبر اکرم(ص) یعنی شصت و سه سالگی 3ـ جشن فصلی و دهقانی مانند"جشن گندم" 4ـ جشن‌های خصوصی و خانوادگی مانند عروسی، تولد نوزاد، ختنه‌سورانی، بازگشت از زیارت خانه خدا و .. .
 
مقدمات نوروز (پیشواز)
 
اسفند ماه در شمار روزهای مقدماتی است که برای سال نو تدارکاتی دیده می شود ، همانند خرید لباس و تهیه شیرینی و آجیل ، برنج ، روغن و خانه تکانی و شستن فرشها و رنگ زدن خانه و مرمت خرابیهای جزیی ، درست کردن سبزه ، تزیین کردن حیواناتی چون اسب (درست کردن نمد رنگین ، پیشانی بند با نقش و نگارهای بسیار زیبا برای اسبان) و آویختن زنگوله به گردن گوسفند که فرا رسیدن سال نو را نوید می دهد ، نظافت در و دیوار و پنجره و آماده کردن ظروف غذاخوری و غیره پس از تمیز کردن خانه و تعویض فرشهای کهنه با نو ، نخ سفید و سیاه را با هم بافته و در میانه ی آنها اسپند ، نظر چشم ، مونجوق (منجوق) ، نمک ، داغدان (نوعی چوب که در نزد ترکمن های قدیم مقدس بوده است) قرار داده و در بالای درب ورودی آویزان می کنند . چندین تنور نان پخته و یک جفت قرص نان کوچک را با نخ سفید و سیاه به دیوار اتاق می آویزند . آب انبار و بشکه ها را پر از آب می کنند همه اینها نشانه برکت می باشد . قبل از فرا رسیدن سال نو در روزهای پنج شنبه و جمعه برای شادی روح اموات ، خیرات و صدقات به همسایه ها می فرستند . زیرا معتقدند که روح مردگان به خانه های خود باز می گردند و اگر جایگاه خود و فرزندانشان را پاک و پاکیزه ببینند و بوهای خوش استشمام کنند ، شاد و خوشوقت شده و بازماندگان خود را دعا می کنند و گرنه افسرده و غمگین باز می گردند . به همین علت چند روز مانده به نوروز «عود» در خانه ها می سوزانند.
 
تحویل سال
 
برگزاری عید نوروز و به استقبال سال نو رفتن در بین ترکمن ها، بیانگر توجه خاص آنان به این جشن است . قبل از تحویل سال ، زنان به پختن نان و شیرینی های محلی و ... از قبیل بیشمه ، بورک ، قاتلاما ، پتیر ، پسیق و «سمنو» مشغول می شوند.
 
آغاز تحویل سال
 
چراغها را روشن کرده و پنجره ها را باز می کنند تا هوای تازه بهاری داخل شود و برکت افزون تر شود . و بزرگ خانواده ، قرآن را بوسیده و تلاوت می کند تا سال جدید سالی پربار و برکت و همراه با تندرستی و خوشی و موفقیت آمیز باشد ، و در خاتمه تلاوت قرآن کریم و دعای خیر ، بقیه اعضای خانواده دستها را به محاسن کشیده «آمین» می گویند.
در این روز تمامی اعضای خانواده غسل کرده و لباس نو می پوشند و دو رکعت نماز شکر به جای می آورند .
خانواده ها در آغاز سال نو به زیارت قبور می روند و با قربانی کردن گوسفند و دادن صدقه و شکرانه از خداوند طلب حاجت می نمایند . ترکمن ها نوشیدن از آب اولین باران نوروزی را نکو و آنرا نشانه ی سلامتی و خوش یمنی می دانند . اگر زنی در این روز فرزندی ذکور به دنیا بیاورد نامش را «نوروز» ، «نوروز گلدی» ، «یاز گلدی» ، «یاز بردی» ، «یاز جان» و ... ، و اگر دختر بود «تازه گل» ، «گل بهار» ، «ایلکی آی» ، «گل جهان» ، «یاز گل» ، «اوغون یاز» و ... می گذاشت . ضمنا یک سری از آداب و رسوم که از دورانهای قبل به یادگار مانده و در حال حاضر کمرنگ شده ، عبارتند از : اسبدوانی ، کشتی گیری ، پرش برای گرفتن دستمال از بلندی ، مسابقه خروس جنگی و شاخ زنی میش ها ، تاب بازی بچه ها و دید و بازدید برای تبریک عید و اجرای بازیهای مختلف در بین جوانان ترکمن مانند : «مونجیق آتدی = انداختن دانه ی منجوق» مرسوم می باشد ، که در ارتباط با نوروز می باشد . به این ترتیب که دختران جوان جمع می شوند و منجوق های خود را که با علامتی مشخص شده است ، یک به یک در یک ظرف پر از آب می اندازند . دختری که ظرف حاوی منجوق را نگهداشته ، ظرف را بالای سر دخترها برده و منجوق ها را با هم قاطی می کند و یک بند شعر می خواند و آنگاه یکی از منجوق ها را از ظرف بیرون می آورد . منجوق متعلق به هر دختری باشد معنی آن بند شعر گفته شده را در ارتباط با او قلمداد می کنند .
ترکمن ها مسجد های خود با گلیم و سجاده های نمدی می پوشانند و آن را « نمازلیق » می نامند آنها نماز صبح را « ارتی نماز » می گویند ، نماز ظهر را « اولا نماز » و نماز عصر را در عصر بحا می آورند و آن را « ایکنی نماز » و نماز مغرب را « آخشام نماز » می گویند و نماز عشاء را که « یاستی نماز » مینامندکه.
در ماه های رمضان به نماز عشا ، ، بیست رکعت نماز تراویح « تراوه » به آن اضافه میکنند
. در ماه رمضان ترکمن ها بیش تر به بحث مسائل دینی می پردازند و سعی می کنند هر نمازی را با جماعت در مساجد بخوانند. شب 27 ماه رمضان را شب قدر "قدر گیجه" که شب نازل شدن اولین آیه به محمد بن عبدال(ص)له است تا سحر به شب نشینی و دعا خوانی و شیرینی خوری می گذرانند و فقط بعد از خوردن سحری به خواب می روند. خانواده ها فطریه سرانه "باش پطره" خود را در خلال ماه رمضان می پردازند وقتی پانزده روز از ماه رمضان گذشت مراسمی دارند به نام "یارمضان" که ضمن خواندن اشعاری به مردم قوت قلب می دهند که "نیمی از ماه رمضان تمام شد سعی کنیم نیمه دیگر هم بگیریم" که این مراسم با جمع شدن عده ای و هورا کشیدن در جلوی یک یک منازل صورت می گیرد هم چنین معتقدند در شب قدر "خضر الیاس" یا دو تن از فرشتگان در گردش هستند و به هر کسی برخورد کند اورا خوشبخت خواهد کرد و معتقدند برای شناختن او انگشت شصت او را فشار دهند و آنجا استخوان ندارد و می گویند در این شب تمام آبهای شور دنیا شیرین خواهد شد(این نکته بر اثر وجود آب شور چاهها و خواستار آب شیرین بودن است ) .
      یکی از بزرگترین اعیاد مذهبی که در بین ترکمن ها رواج دارد "عید قربان " است. سه روز مانده به عید تدارک آغاز می گردد روز اول را "کرگون" یا روز خانه تکانی می گویند و به نظافت می پردازند. روز دوم را "قوقن" می نامند در این روز به پختن شیرینی های روغنی می پردازند. در روز قوقن ،این شیرینی ها را بین روستا تقسیم می کنند .
      شب قبل از عید حمام مخصوصی می گیرند که به آن "قربان شورا" می گویند . روز عید در نماز جماعت شرکت می کنند و آخوند محل آنان را به امر به معروف و نهی از منکر دعوت می کند و بعد هر کدام از افراد ترکمن که ازدواج کرده باشد چه زن و چه مرد به فراخور حال خود قربانی در راه خدا می دهند که ممکن است هر نفر یک گوسفند قربانی کند و یا بطور اشتراکی گاوی را قربانی می کنند و آن را به هفت قسمت مساوی تقسیم می کنند که در زبان ترکمنی به این عمل "اوله" می گویند. در موقع سر بریدن حیوان قربانی، محلی را که می خواهند سر حیوان را ببرند مقداری گود می کنند و در آن مقداری ذغال، نمک و گندم می گذارند که مربوط به دوران توتمی و کشت و زرع ترکمن ها است .
       در روزهای عید دختران ترکمن با لباس قشنگ به میان ده می آیند همچنین در این روزها با چند تیرچوب و قطعه ای طناب تاب درست می کنند که در زبان محلی به آن "چالامن ( سالانچاق ) " می گویند و نیز کودکان مسابقه تخم مرغ شکنی می دهند و تخم مرغ هر کس سفت تر باشد طرف را شکست می دهد و تخم مرغ او را می برد. دخترکان سیه چشم با صدای قاوز (زنبورگ) صحرا را انباشته از صداهای قشنگ می سازند و نیز معتقدند که در شب 14 شعبان دو فرشته که یکی بر شانه راست (ثواب نویس) و دیگری بر شانه چپ (گناه نویس) است به حساب آدم ها رسیدگی می کنند و هر کسی سعی دارد در این روز گناه نکند و خانه را تمیز نگهدارد و لباس تازه می پوشند و زن و شوهر در آن شب هم خوابگی مخصوص می کنند و نیز می گویند در این شب کسانی که در ضمن سال فوت خواهند کرد مشخص می شود که به آن "سچلجگ گیجه" می گویند .
 
جشن شصت و سه سالگی:
 
در بین مردم ترکمن مرسوم است که هر یک از مردان و زنانی که به سن شصت و سه سالگی می رسند به پاس اینکه به سن پیامبر اکرم (ص) رسیده اند جشنی را به پا می دارند .این جشن که به زبان ترکمنی بدان آق آش می گویند ، با توجه به وضع مالی شخص برگزار  کننده با قربانی کردن یک یا دو گوسفند سفید برگزار می گردد.
 
رقص خنجر:
 
اجرای این مراسم را گروهی عرفانی – نمایشی و عده ای  هم رزمی – نمایشی دانسته اند . درباره پیدایش و علت اصلی به وجود آمدن این مراسم هم مستند دقیقی وجود ندارد . اما بر این نکته باید تاکید کرد که در گذشته های دور جمعیت های ایلی – عشیره ای که زندگی را به دامداری و به صورت کوچ رو سپری می کردند ، هر از چند گاهی در معرض تهاجم و غارت دشمنان و همسایگان خود قرار می گرفتند . بدین جهت آمادگی های رزمی و جنگ و جنگاوری بخشی از زندگی آنها را به خود اختصاص می داد تا بتوانند قدرت مقاومت و مقابله دائمی را داشته باشند از این منظر ، رقص خنجر و سایر تحرکات رزمی – جمعی بدین دلیل به وجود آمدند تا روحیه مبارزه جویی را تقویت نما یند .
اما نظرات دیگری هم می تواند صائب و منطقی باشد ، از جمله اینکه این رقص را ذکر نامیده و ریشه تاریخی آن را در گذشته های دور دانسته اند که در طی زمان ودر تاریخ تحول و تطور خود با اصول اعتقادی صوفیه و عرفا مخلوط شده و محصولش آن است که امروزه به عنوان رقص خنجر در بین ترکمنها مشاهده می کنیم .